Concert zondag 27 maart 2011

  Lucia van Vugt - sopraan

  Juun Voorhoeve - gamba

Arie de Bruijn - orgel

 

                                                                                                                                                                                Programma                                                                       

1. François Couperin                                               (1668-1733)                                                           

    Uit Messe pour les Convents:

    Cromhorne sur la Taille

 

2. Michel-Richard De La Lande                                 (1657–1726)                                            

    III Leçon du Mercredy Saint

 

3. Louis Couperin                                                     (1626-1661)                                                                  

    - Fugue Grave sur Urbs Beata Jherusale

    - Urbs Beata Jherusalem (en trio)

 

4. Michel-Richard De La Lande                                                                 

    III Leçon du Jeudy

  

5. François Couperin                                                                                        

    Uit Messe pour les Convents:     

    Elevation, Tierce en Taille

 

6. Michel-Richard De La Lande                                                                 

    III Leçon du Vendredy

 

Toelichting

Les Troisièmes Leçons de Ténèbres - Michel Richard De La Lande

De Leçons de Ténèbres, de Donkere Metten, zijn bedoeld voor de drie dagen vóór Pasen.  Deze gezongen Metten voor Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag danken hun naam waarschijnlijk aan het nachtelijk uur en het feit dat na elke lezing een kaars werd gedoofd. Men gebruikte voor de kaarsen een driehoekskandelaar, ook wel kaarsegge of tenebraeluchter genoemd. De vijftiende en laatste kaars, het symbool van Christus, werd niet gedoofd.

 De lezingen zijn genomen uit het Bijbelboek Klaagliederen. Deze Klaagliederen (van Jeremia) worden liturgisch al vanouds in verbinding gebracht met het lijden van Christus.

De verdeling van de lezingen over de drie dagen is als volgt:

                         Lezing 1                                         Lezing 2                                   Lezing 3                  

Witte Donderdag  Klaagliederen 1, vers 1-5             Klaagliederen 1, vers 6-9            Klaagliederen 1, vers 10-14

Goede Vrijdag      Klaagliederen 2, vers 8-11           Klaagliederen 2, vers 12-15         Klaagliederen 3, vers 1-9

Stille Zaterdag     Klaagliederen 3, vers 22-30         Klaagliederen 4, vers 1-6            Klaagliederen 5, vers 1-11

 

Van De La Lande zijn alleen de derde lezingen van de Donkere Metten overgeleverd, dus de Leçons uit de derde kolom.

Het vroege uur van de Donkere Metten – vanaf vijf uur ’s morgens - weerhield de gelovigen ervan de Metten mee te vieren, vandaar dat in de tijd van Lodewijk XIV de Donkere Metten verschoven werden naar de middag van vorige dag.

Daarom vinden in de partituur van De La Lande de volgende benamingen:

Les Troisièmes Leçons de Ténèbres.

III Leçon du Mercredy Saint,

III Leçon du Jeudy en

III Leçon du Vendredy.

 

De tekst.

De tekst is genomen uit het Bijbelboek Klaagliederen en behelst vijf klaagzangen over de verwoesting van Jeruzalem. De eerste vier klaagzangen zijn een acrostichon ofwel lettervers. Bij die liederen vormen de 22 beginletters van de strofen het Hebreeuwse alfabet: Aleph, Beth, Ghimel, Daleth, He, Vau, Zain, Heth, Teth, Jod, Caph, Lamed, Mem, Nun, Samech, Ain, Phe, Sade, Coph, Res, Sin, Tau.

In de Vulgaat staan de Hebreeuwse letters genoemd boven de Latijnse tekst.

De La Lande laat deze beginletters melismatisch uitzingen. Hoewel de  vijfde klaagzang ook uit tweeëntwintig verzen bestaat, is het géén acrostichon.

 De intensiteit van de klacht neemt gaandeweg het stuk toe.

De eerste klaagzang is een bittere klacht om mededogen: “Jullie die hier voorbijgaan, raakt het jullie niet?”

In de derde klaagzang neemt de wanhoop toe:  “Hij sluit mij in en omringt me met gif en tegenspoed” en de hartverscheurende passage ” Hij laat mij in duisternis wonen, als de doden van eeuwen her”.

De vijfde klaagzang is een gebed om verlossing : “Gedenk, Heer, wat ons is overkomen”  De La Lande versterkt de gebedssfeer, door dit gebed als refrein meermalen toe te voegen.

Een andere toevoeging aan de tekst is de afsluiting van iedere klaagzang met:              ”Jeruzalem, keer terug tot de Heer, uw God”, een vrije weergave van Hosea 14:2 ”Keer terug, Israël, naar de Heer, je God!”.

 

De muziek

Tussen Louis (1626-1661) en François Couperin (1668-1733) was De La Lande een van de organisten van de Saint Gervais te Parijs. De La Lande was er zes  jaar vervangend organist tot François Couperin oud genoeg was om hem op te volgen.

De La Lande schreef zijn Leçons de ténèbres waarschijnlijk voor 1713, dus vòòr de compositie  van François Couperin over hetzelfde bijbelgedeelte.

Het is diepgevoelde muziek die de dramatische poëzie van de profeet op een intense manier draagt. Men wordt als vanzelf meegenomen in de dramatiek van Klaagliederen 3: 6, waar staat :  “Hij laat mij in duisternis wonen, als de doden van eeuwen her.” Ook het Lamento: “Jeruzalem, keer terug tot de Heer, uw God” is door de vorm van de chaconne met zijn herhaalde bas meeslepend. Afgesloten met een verstild uitgezongen Deum tuum.

De verschillende teksten krijgen ieder een eigen muzikale kleuring in twee- of driedelige maatsoort.

Met name de rijk versierde Hebreeuwse letters zijn al het ware zonnestraaltjes in de vaak duistere teksten. Als continuo instrument kan  zowel orgel als klavecimbel ingezet worden. De lange lijnen van Hebreeuwse letters komen goed tot hun recht bij ondersteuning van het orgel, terwijl de chaconnes fraaier doorzingen bij begeleiding op klavecimbel. De gamba in het basso continuo ondersteunt fraai de baslijn.

 

Orgelsoli

Tussen de klaagzangen over de verwoeste stad Jeruzalem klinken korte orgelwerken van Louis Couperin. Contrasterend met de Klaagzangen wordt bij Louis Couperin instrumentaal het hemels Jeruzalem bezongen: Urbs beata Jerusalem.

Van François Couperin klinkt de prachtige Elevation, Tierce en Taille uit de Messe pour les Convents.